Kaşgarlı Mahmud Kimdir?

Kaşgarlı Mahmud 11.yüzyılda yaşam sürmüş sözlük düzenleme, derleme ve yazma işlerini yerine getiren bir leksikograftır (sözlük bilimci).

Kaşgarlı Mahmud, Türk dilleri ile ilgili çalışmaları ile ünlüdür. Kaşgarlı Mahmud’un gerçek adı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed El Kaşgari'dir. Karahanlılar döneminin ilk Türk bilgini olan Kaşgarlı Mahmud, Divân-ü Lügati’t Türk adlı eseri ile büyük ün kazanmıştır. 

Kaşgarlı Mahmud’un Hayatı
Kaşgarlı Mahmud, 1008 yılında Kaşgar’da dünyaya gelmiştir. Kaşgarlı Mahmud’un Karahanlı hanedan soyundan olduğu bilinir. Babası Karahanlı soyunu taşıyan Muhammed bin Hüseyin, annesi ise Bibi Rabiy’a al-Basrî’dır. Kaşgarlı Mahmud’un ailesi ilk olarak Barsgan şehrinde yaşamış, daha sonra ise Kaşgar şehrine yerleşmişlerdir. Kaşgar, o dönemlerde bilim ve sanatın merkezi olarak görülmekteydi. Karahanlılar Devleti’nde Yağan Tekin’in eşi Hanısı, devletin başına kendi oğlu İbrahim’in geçmesi için diğer şehzadeleri zehirlemiş, bu talihsiz olayda Kaşgarlı Mahmud’un babası da zehirlenerek vefat etmiştir.

Yaşanan ölümlerden sonra İbrahim Han, Karahanlı Devleti’nin başına hükümdar olarak geçmiş ve Kaşgarlı Mahmud zehirlenmeden kaçıp kurtulmuştur. Ancak İbrahim Han, Kaşgarlı Mahmud’u arttığı için göçebe bir yaşam tarzını sahiplenmiş ve her gittiği yerde farklı bir isim kullanmıştır. Asil soya sahip olan Kaşgarlı Mahmud, eğitim alanında kendisini geliştirmiş, Arapça ve Farsça dillerini öğrenmiştir. Saciye ve Hamidiye Medresesinde eğitimini tamamlamış ve daha sonra Türk dilbilimi üzerine araştırmalar yaparak kendini bu alana adamıştır.

Kaşgarlı Mahmud’un Ölümü
Kaşgarlı Mahmud 1105 yılında dünyadan ayrılmıştır. Kaşgarlı Mahmud, ders verdiği Mahmudiye Medresesi civarlarında yer alan Mahmudiye Mezarlığına gömülmüştür. Ölümü sonrası öğrencileri, mezarını türbe olarak inşa etmiş ve günümüze gelinceye dek korunarak birçok kez restorasyona uğramıştır.

Kaşgarlı Mahmud’un Eserleri
Kaşgarlı Mahmud’un günümüze kadar gelmeyi başaran ve tüm dünyaca bilinen eseri Divanû Lügati’t Türk, yani Türkçe adıyla Türk Dilleri Sözlüğü'dür. Kaşgarlı Mahmud bu esere dört yıl emek vermiştir. 1072 yılında Bağdat'ta eseri yazmaya başlayan Kaşgarlı Mahmud, 12 Şubat 1074 tarihinde eserini yazmayı bitirmiştir. Eser bittikten hemen sonra da iki yıl içinde dört kere daha eseri baştan sona inceleyen Kaşgarlı Mahmud, kitaba son halini vererek 1077 yılının ocak ayında kitabı tamamen bitirmeyi başarmıştır. Kaşgarlı Mahmud, eserini Abbasi Halifesi Muktedi Biemrillah'a atfetmiştir.

Divanû Lügati’t Türk, günümüzde İstanbul Millet Kütüphanesi bünyesinde tutulup korunmaktadır. Kaşgarlı Mahmut’un Karahanlı Türkçesi kullanarak yazdığı Divanû Lügati’t Türk adlı eserini yazma amacı, Araplara Türkçeyi tanıtmak ve Türkçenin değerini dile getirerek onu korumaktır. Eserin içeriğinde Arap harfleriyle yazılmış 7500 adet Türkçe sözcük bulunmaktadır. Bununla beraber, bu ölümsüz eserde sav, sagu ve koşuklar da yer almaktadır.

Kaşgarlı Mahmud, kitabın önsözünde Türkler hakkında bilgilere ve dünya haritasına yer vermiştir. Harita üzerinde Türklerin yaşadığı yerler belirtilmiştir. Divanû Lügati’t Türk, Türklerin en eski sözlüğü olarak bilinmektedir.  Kaşgarlı Mahmud’a ait bir diğer eser ise Kitabu Cevahirü'n Nahv Fi Lugati't Türk adlı Türkçenin ilk gramer kitabı olan yapıttır. Bu eser günümüze kadar ulaşamamıştır ve nerede olduğu ise bilinmemektedir.